नयाँदिल्ली । भारत र नेपालले दक्षिण एसियामा दिगो आर्थिक समृद्धिलाई प्रवर्द्धन गर्न र यस क्षेत्रमा पारस्परिक रूपमा लाभदायक ऊर्जा सम्बन्धलाई प्रवर्द्धन गर्न ऊर्जा सहयोगमा धेरै महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन् । नेपालमा जलविद्युतको उच्च क्षमता भएकाले यो सम्भव भएको छ भने भारतसँग विज्ञता, अनुभव, स्रोतसाधन र सहकार्य गर्ने इच्छा छ ।
नेपालको प्राविधिक र आर्थिक रूपमा सम्भाव्य जलविद्युत क्षमता ८३ हजार र ४२ हजार मेगावाट अनुमान गरिएको छ । नेपालको ठूला (४) नदी र केही दक्षिणी नदी बेसिनहरूमा सैद्धान्तिक रूपमा कोशी नदी बेसिनमा १८ हजार ७५० मेगावाट, गण्डकको १७ हजार ९५० मेगावाट, कर्णाली (घाघरा) २८ हजार ८४० मेगावाट, महाकाली ३,८४० मेगावाट (सारदा) र अन्य दक्षिणी नदीहरुको ३,८४० मेगावाटको कुल जलविद्युत क्षमता रहेको छ ।
तर, नेपाल विद्युत प्राधिकरणकाअनुसार नेपालको विद्युत उत्पादन क्षमता २ हजार ५७७ दशमलव ४८ मेगावाट मात्र पुगेको छ । कुल जडान क्षमतामध्ये करिब २ हजार ४९२.९५ मेगावाट राष्ट्रिय विद्युत ग्रिडमा जोडिएको छ भने बाँकी २४.५३ मेगावाट अफ ग्रिड आपूर्ति हो । नेपालको कुल उत्पादन क्षमतामा जलविद्युतको हिस्सा अझै पनि सम्भावनाभन्दा निकै कम रहेको र वर्तमान विकासको गतिले सन् २०२५ सम्ममा ७ हजार ३ सय मेगावाट उत्पादन क्षमताको लक्ष्य हासिल गर्न नसक्ने देखिएको छ ।
नेपालले आफ्नो जलविद्युतको विकासका लागि आन्तरिक आपूर्ति र निर्यात दुवैका लागि ठूलो परिमाणमा सहयोग खोज्न सक्छ । भारतसँग विश्वमा पाँचौं ठूलो जलविद्युत उत्पादन क्षमता छ। यसले सन् २०२० को मार्चसम्ममा ४६ हजार मेगावाटको युटिलिटी-स्केल जलविद्युत क्षमताको स्थापना गरेको थियो । यसले साना जलविद्युत एकाइहरूबाट ४ हजार ६८३ मेगावाटको अतिरिक्त उत्पादन क्षमता पनि राखेको छ । भारतको आफ्नै जलविद्युत क्षमता ६० प्रतिशत लोड कारकमा एक लाख ४८ हजार ७ सय मेगावाट अनुमान गरिएको छ । भारतले ३८.७१ प्रतिशतको औसत क्षमता कारकको साथ लगभग १६० TWh (सानो हाइड्रो बाहेक) उत्पादन गर्दछ ।
भारत र नेपालले जलविद्युत उत्पादनमा सहकार्य गरेमा उनीहरूले आफ्नो आन्तरिक विद्युत् माग र आपूर्तिमा रहेको खाडललाई मात्र पूर्ति गर्न सक्दैनन्, अन्य दक्षिण एसियाली मुलुकलाई पनि विद्युत् अभाव हटाउन मद्दत गर्न सक्छन् । जलविद्युतको विकासमा दुवै देशले सहकार्य गरे पनि प्रचुर सम्भावनालाई ध्यानमा राख्दै उनीहरुको सहयोग इष्टतमभन्दा निकै कम रहेको छ । दुई देशले मिलेर जलविद्युत विकास गर्न सहकार्य थालेको पाँच दशकभन्दा बढी भइसक्यो तर प्रगति सुस्त छ । भारतीय उद्योग परिसंघ (सीआईआई) को अध्ययन अनुसार दुई देशबीचको ऊर्जा सहयोगमा सुस्त बृद्धि हुनुमा सहयोग वार्तामा गति र दिशाको कमी, विद्युत-पानी गठबन्धनका कारण उत्पन्न जटिलता, निजी सहभागिताको अभावका कारण हुनसक्छ । भौतिक पूर्वाधारको अभाव, त्यसमा क्षेत्रीय भू–राजनीतिले फ्याँकेका चुनौतीहरू थपिएका छन् ।
दुई देशले यसको लागि कार्यान्वयनयोग्य रोडम्याप विकास गर्न र अवरोधहरू हटाउन पारस्परिक प्रयास गरेर आफ्नो जलविद्युत ऊर्जा सहयोग जुटाउन आवश्यक छ । नेपालमा नयाँ सरकारले सत्ता ग्रहण गरेपछि दुवै देशले आ–आफ्ना प्राकृतिक परिपूरकताको सम्भाव्यतालाई साकार पार्न प्रयास गर्ने अपेक्षा गरिएको छ । नेपालसँग विशाल जलस्रोत र आवश्यक स्थलाकृति भारत र अन्य दक्षिण एसियाली देशहरूसँग छ । भारतसँग स्केलेबल र साझा स्रोतहरू बाहेक स्रोत, विशेषज्ञता र अनुभव छ । यो सबैको लागि अचम्मको जानकारी हो कि नेपालमा देशभर ६ हजारभन्दा बढी नदी र खोलाहरू छन् र जलविद्युत उत्पादनको लागि उपयुक्त ठाडो स्थलाकृति छ ।
भारतसँग आज ६ सय बिलियन अमेरिकी डलरभन्दा बढी विदेशी मुद्रा सञ्चिति र सरकारी तथा निजी कम्पनीहरू छन् जसमा ऊर्जा उत्पादन र प्रसारण लाइनहरूको विकासको उत्कृष्ट ट्र्याक रेकर्ड छ । यीमध्ये धेरै निजी पावर कम्पनीहरू लगानीको अवसरको खोजीमा छन् । दुवै देश र सम्पूर्ण दक्षिण एसियाली क्षेत्रका लागि विजयी नतिजाका लागि दुई देशबीचको पूरकतालाई अधिकतम उपयोग गर्न आवश्यक छ । पश्चिम सेती र सेती नदी आयोजनाका लागि गत वर्ष नयाँ सम्झौता गरेपछि दुवै देशको जलविद्युतमा सहकार्य गर्ने इच्छाको संकेत अहिले प्रस्ट भएको छ ।
अगस्ट १८, २०२२ मा, नेपालको लगानी बोर्डले १२०० मेगावाटको संयुक्त क्षमताका पश्चिम सेती र सेती नदी परियोजनाहरू विकास गर्न भारतको राष्ट्रिय जलविद्युत पावर कर्पोरेसन (NHPC) लिमिटेडसँग एक समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर गर्यो । गत नोभेम्बरमा नेपाल विद्युत प्राधिकरणले भारतमा विद्युत निर्यात गर्न जलविद्युत आयोजनाको नयाँ सूची बुझाएको थियो ।
आयोजनामा माथिल्लो तामाकोशी (४५६ मेगावाट), माथिल्लो भोटेकोशी (४५ मेगावाट), कालीगंगा (१४४ मेगावाट), मस्र्याङ्दी (६९ मेगावाट), मध्य मस्र्याङ्दी (७० मेगावाट) र चमेलिया (३०० मेगावाट) रहेका छन् । मनसुनमा सबै पावर प्लान्ट पूर्ण क्षमतामा चल्दा नेपालमा करिब ५०० मेगावाट विद्युत् उत्पादन हुने सम्भावना छ ।
यसको उच्चतम माग १७ सय मेगावाटको हाराहारीमा रहने अनुमान गरिएको छ भने असार मसान्तसम्म कुल उत्पादन २३ सय मेगावाट पुग्ने छ । यी शुभ संकेतहरू हुन् र यसको मतलब नयाँ सुरुवात हो, विगतमा नेपालले धेरै जलविद्युत आयोजना सम्पन्न गरेको छ र अब भारतसँग उच्चतम साझेदारीमार्फत तीव्र गतिमा विद्युत उत्पादन गरेर आर्थिक रुपमा समृद्ध बन्ने बाटो छ । नेपालपानाबाट
बजार व्यवसायलाई चलायमान बनाउन गौरमा मंसिर ६ देखि ‘रौतहट एक्सपो २०८३’, लण्डन ब्रिज र जलपरी मुख्य आकर्षण
गौर आँखा अस्पतालद्वारा मौलापुरमा निःशुल्क आँखा शिविर, ३२६ जनाको परीक्षण, ७६ जना शल्यक्रियाको लागि छनौंट
उमेर हद खारेजीको माग गर्दै विगत १८ दिन देखि आन्दोलनरत वागमती सिंचाई आयोजनाका कर्मचारी प्रति राज्य उदाशिन