भारतीय अन्तरिक्ष एजेन्सी इसरोले आदित्य–एल १ ले पृथ्वीबाट ९.२ लाख किलोमिटर भन्दा बढीको दूरी पार गरेको जनाएको छ ।
अन्तरिक्ष यानले अब सफलतापूर्वक पृथ्वीको प्रभाव भएको क्षेत्रलाई छोडेको हो । अब यो सूर्य–पृथ्वी लगरेन्ज बिन्दु १ (एल १) तर्फ सर्दैछ । इसरो ले शनिबार ३० सेप्टेम्बरमा आदित्य–एल १ मिशनको बारेमा अद्यावधिक साझा गर्यो ।
इसरोले पृथ्वीको प्रभाव क्षेत्र बाहिर अन्तरिक्ष यान पठाउन सफल भएको यो दोस्रो पटक हो । यसअघि इसरोले ५ नोभेम्बर २०१३ मा मार्स अर्बिटर मिशन पठाएको थियो ।
ट्रान्स–लाग्राङ्गियन बिन्दु १ १९ सेप्टेम्बर मा पुगेको थियो ।
इसरो ले आदित्य एल १ अन्तरिक्ष यानलाई सेप्टेम्बर १९ मा बिहान २ बजे ट्रान्स–लाग्रान्जियन प्वाइन्ट १ मा पठायो । यसका लागि गाडीका थ्रस्टरहरू केही बेर चर्किएका थिए ।ट्रान्स–लाग्राङ्गियन बिन्दु १ सम्मिलन भनेको पृथ्वीको कक्षाबाट लाग्राङ्गियन बिन्दु १ तर्फ गाडी पठाउनु हो । यहाँबाट अन्तरिक्ष यानले १५ लाख किलोमिटरको यात्रा सुरु गरेको थियो । यो अन्तरिक्ष यान जनवरी २०२४ मा ११० दिन पछि एल १ बिन्दुमा पुग्नेछ ।
आदित्य एल १ सेप्टेम्बर २ मा लन्च गरिएको थियो
आदित्य एल १ लाई सेप्टेम्बर २ मा बिहान ११.५० बजे श्रीहरिकोटाको सतीश धवन स्पेस सेन्टरबाट पीएसएलभी–सी५७ को एक्सएल संस्करणको रकेट प्रयोग गरी प्रक्षेपण गरिएको थियो । प्रक्षेपण गरेको ६३ मिनेट १९ सेकेन्डपछि अन्तरिक्षयानलाई पृथ्वीको २३५ किलोमिटर एक्स १९५०० किलोमिटर कक्षमा राखिएको थियो । यस पछि, यसका थ्रस्टरहरू ४ पटक फायर गरेर अन्तरिक्ष यानको कक्षा बढाइएको थियो ।
आदित्य एल १ ले वैज्ञानिक डाटा संकलन गर्न थाल्यो
यसअघि १८ सेप्टेम्बरमा इसरो ले आदित्य एल १ ले वैज्ञानिक डाटा सङ्कलन गर्न थालेको बताएको थियो । अन्तरिक्षयानमा जडान गरिएको सुप्रा थर्मल एण्ड एनर्जेटिक पार्टिकल स्पेक्ट्रोमिटर वा स्टेप उपकरण सेप्टेम्बर १० मा पृथ्वीबाट ५०,००० किलोमिटर टाढा सक्रिय गरिएको थियो । डाटाको सहयोगमा सूर्यमा हुने आँधी र अन्तरिक्ष मौसमको जानकारी उपलब्ध हुनेछ ।
स्टेप उपकरण आदित्य सोलार विन्ड पार्टिकल एक्सपेरिमेन्ट वा असपेक्स पेलोडको अंश हो । स्टेप मा ५ सेन्सरहरू छन् । प्रत्येक सेन्सरले विभिन्न दिशाहरूमा अवलोकन गर्दछ र १ एमइभी भन्दा ठूला इलेक्ट्रोनहरूको अतिरिक्त २० केभीइ÷न्यूक्लोन देखि ५ एमइभी÷न्युक्लोन सम्मका सुप्रा–थर्मल र ऊर्जावान आयनहरू मापन गर्दछ ।
३, ५, १० र १५ सेप्टेम्बरमा कक्षा बढाइएको थियो
इसरो ले सेप्टेम्बर १५ मा लगभग २.१५ बजे चौथो पटक आदित्य एल १ को कक्षा बढायो । पृथ्वीबाट यसको सबैभन्दा छोटो दूरी २५६ किलोमिटर थियो, जबकि यसको अधिकतम दूरी १,२१,९७३ किलोमिटर थियो ।
इसरो ले सेप्टेम्बर १० मा लगभग २¥.३० बजे तेस्रो पटक आदित्य एल १ को कक्षा बढायो । पृथ्वीबाट यसको न्यूनतम दूरी २९६ किमी थियो, जबकि यसको अधिकतम दूरी ७१,७६७ किमी थियो ।
आदित्य एल १ अन्तरिक्षयानको कक्षा दोस्रो पटक सेप्टेम्बर ५ मा २¥.४५ बजे उठाइएको थियो । पृथ्वीबाट यसको सबैभन्दा छोटो दूरी २८२ किमी थियो, जबकि यसको अधिकतम दूरी ४०,२५५ किमी थियो ।
पहिलो पटक इसरोका वैज्ञानिकहरूले सेप्टेम्बर ३ मा आदित्य एल १ को कक्षा बढाएका थिए । पृथ्वीबाट यसको सबैभन्दा छोटो दूरी २४५ किलोमिटर थियो, जबकि यसको अधिकतम दूरी २२४५९ किलोमिटर थियो ।
आदित्य एल १ को यात्रा ५ अंकमा जान्नुहोस्
पीएसएलभी रकेटले आदित्यलाई २३५ एक्स १९५०० किलोमिटरको पृथ्वीको कक्षमा प्रक्षेपण गरेको थियो ।
१६ दिनसम्म पृथ्वीको कक्षमा रहनेछ । थ्रस्टर ४ पटक फायर गरेर कक्षा बढाउनेछ ।
फेरि आदित्यको थ्रस्टरहरू फायर हुनेछन् र यो एल १ बिन्दु तर्फ सर्नेछ ।
आदित्य अब्जर्भेटरी ११० दिनको यात्रापछि यो बिन्दु नजिक पुग्नेछ ।
आदित्यलाई थ्रस्टर फायरिङ मार्फत एल१ बिन्दुको कक्षमा राखिनेछ ।
लगरेन्ज प्वाइन्ट–१ (एल१) भनेको के हो ?
लगरेन्ज बिन्दु इटालियन–फ्रान्सेली गणितज्ञ जोसेफ–लुइस लगरेन्ज पछि नामकरण गरिएको छ । यसलाई बोलचालमा एल१ भनिन्छ । पृथ्वी र सूर्यको बीचमा पाँचवटा यस्ता बिन्दुहरू छन्, जहाँ सूर्य र पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षण बल सन्तुलित हुन्छ र केन्द्रापसारक बलको सिर्जना हुन्छ ।
यस्तो अवस्थामा यदि कुनै वस्तुलाई यस स्थानमा राखियो भने त्यो बिन्दुको वरिपरि सजिलै घुम्न थाल्छ । पहिलो लगरेन्ज बिन्दु पृथ्वी र सूर्य बीच १.१५ मिलियन किलोमिटरको दूरीमा छ । यस बिन्दुमा ग्रहणको कुनै प्रभाव छैन ।
आदित्यसँग ७ पेलोडहरू छनः
आदित्यको लागि पीएपीए अर्थात् प्लाज्मा एनालाइजर प्याकेजः सूर्यको तातो हावाको अध्ययन गर्नेछ ।
भीइएलसी अर्थात् दृश्य रेखा उत्सर्जन कोरोनाग्राफः सूर्यको उच्च परिभाषा फोटोहरू लिनेछ ।
एसयुआईटी अर्थात् सौर्य पराबैंगनी इमेजिङ टेलिस्कोपः पराबैंगनी तरंगदैर्ध्यमा सूर्यको तस्बिरहरू लिनेछ ।
एचइएल १० एस अर्थात् उच्च ऊर्जा एल१ परिक्रमा गर्ने एक्स–रे स्पेक्ट्रोमिटरः उच्च ऊर्जा एक्स–रेहरूको अध्ययन गर्नेछ ।
एएसपीइएक्स अर्थात आदित्य सौर्य वायु कण प्रयोगः अल्फा कणहरू अध्ययन गर्नेछ ।
एमएजी अर्थात् उन्नत त्रि–अक्षीय उच्च रिजोल्युसन डिजिटल म्याग्नेटोमिटरहरूः चुम्बकीय क्षेत्रहरू अध्ययन गर्नेछ ।
सूर्यको अध्ययन किन महत्त्वपूर्ण छ ?
सूर्य सौर्यमण्डलको केन्द्र हो जसमा हाम्रो पृथ्वी अवस्थित छ । सबै आठ ग्रहहरू सूर्यको वरिपरि घुम्छन् । सूर्यको कारणले मात्र पृथ्वीमा जीवन छ । सूर्यबाट निरन्तर ऊर्जा प्रवाह हुन्छ । यी चार्ज गरिएका कणहरूलाई हामी भन्छौं । सूर्यको अध्ययन गरेर, यो बुझ्न सकिन्छ कि सूर्यमा हुने परिवर्तनहरूले पृथ्वीको अन्तरिक्ष र जीवनलाई कसरी असर गर्छ ।
सूर्यले दुई तरिकामा ऊर्जा निकाल्छः
प्रकाशको सामान्य प्रवाह जसले पृथ्वीलाई उज्यालो बनाउँछ र जीवन सम्भव बनाउँछ ।
प्रकाश, कण र चुम्बकीय क्षेत्रहरूको विस्फोट जसले इलेक्ट्रोनिक वस्तुहरूलाई क्षति पु¥याउन सक्छ ।
यसलाई सोलार फ्लेयर भनिन्छ । जब यो ज्वाला पृथ्वीमा पुग्छ, पृथ्वीको चुम्बकीय क्षेत्रले हामीलाई यसबाट जोगाउँछ । यदि यो कक्षामा रहेका उपग्रहहरू सँग ठोक्कियो भने, तिनीहरू क्षतिग्रस्त हुनेछन् र पृथ्वीमा सञ्चार प्रणाली र अन्य चीजहरू ठप्प हुनेछन् ।
सन् १८५९ मा सबैभन्दा ठूलो सौर्य ज्वाला पृथ्वीमा परेको थियो । यसलाई क्यारिंगटन घटना भनिन्छ । त्यसपछि टेलिग्राफ संचार प्रभावित भयो । त्यसैले इसरो सूर्यलाई बुझ्न चाहन्छ । यदि सोलार फ्लेयरको बारेमा थप बुझाइ छ भने त्यसलाई समाधान गर्न कदम चाल्न सकिन्छ ।
श्रोतः दैनिक भाष्कर सहित विभिन्न अनलाइनबाट