सिगात्सेबाट ३५ किलोमिटर टाढा दिङ्ग्ये क्षेत्रमा केन्द्रविन्दु बनाएर गएको भूकम्पले नेपाल र चीनबीचको लामो समय देखिको भूभाग विवादमा पुनः बहस सुरु गरिदिएको छ ।
गत मंगलवार बिहान ६ः५० मा गएको भूकम्पले वरपरका क्षेत्रमा मात्रै होइन, ऐतिहासिक रूपमा विवादित क्षेत्रहरूका बारेमा पनि प्रश्नहरू उब्जाएको हो । पुरानो नक्सा र ऐतिहासिक अभिलेखहरूले प्रमाणित गरे अनुसार तिब्बत एक स्वतन्त्र राष्ट्र भएको समयमा हाल चीनको नियन्त्रणमा रहेको दिङ्ग्ये नेपालको प्रशासित क्षेत्रको हिस्सा भएको मानिन्छ ।
तर, सन् १९५० मा चीनले तिब्बतलाई विलय गरेपछि बेइजिङले आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्न एकतर्फी रूपमा सीमानाको पुनः कोर्न थालेको आरोप लाग्न थाल्यो । सन् १९४८ सम्म नेपाल र तिब्बत बीच कुनै सीमा विवाद थिएन । दुई छिमेकी बीचको सम्बन्ध व्यापारमा मात्र सीमित थियो । तर चीनको हस्तक्षेप पछि सिगात्से, मानसरोवर जस्ता क्षेत्रमा नेपालको ऐतिहासिक दाबीलाई मेटियो ।
नेपाली भूमिमा चिनियाँ अतिक्रमणको आरोप
नेपालले वर्षौं देखि चीनले विभिन्न सीमा क्षेत्र अतिक्रमण गरेको आरोप लगाउँदै आएको छ । दार्चुलाको जिवु जिउ, हुम्लाको किटखोला, गोरखाको रुई गाउँ, मुस्ताङ लगायतका क्षेत्रमा भएका घटनाले यी आरोपलाई थप बल दिएको छ । भर्खरैको भूकम्पले यो समस्यालाई पहिलेको भन्दा बढी सान्दर्भिक बनाउँदै यी चिन्ताहरूलाई फेरि जोड दिएको छ ।
दार्चुलामा १८ घर चिनियाँ नियन्त्रणमा रहेको बताइएको छ । हुम्लामा चीनले नेपाली भूमिमा स्थायी नहर बनाएको आरोप लागेको छ । त्यसैगरी गोरखाको सिमास्तम्भ ३५ हराएपछि ७२ नेपाली घरपरिवार रहेको रुई गाउँ चिनियाँ अधिकार क्षेत्रमा परेको छ । यसबाहेक, ११ हेक्टर जमिन अतिक्रमण गरेको सिन्धुपाल्चोक र चिनियाँ सेनाले पक्की संरचना बनाएको मुस्ताङमा भएका घटनाले नेपालको भौगोलिक सार्वभौम सत्ता माथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ ।
फणिन्द्र नेपालको ग्रेटर नेपाल अभियान
यी चिन्ताका बीच फणीन्द्र नेपालको ‘ग्रेटर नेपाल’ अभियानले निकै ध्यानाकर्षण गरेको छ । भर्खरै उनले ३३४,२५० वर्ग किलोमिटर क्षेत्र दावी गर्दै नयाँ नक्सा अनावरण गरे, जसमा १८१६ सुगौली सन्धि अघि नेपालले नियन्त्रित क्षेत्रहरू समावेश गर्दछ । उनका समर्थकहरूले यसलाई राष्ट्रिय गौरवको कुराको रूपमा हेर्दा आलोचकहरूले तर्क गर्छन् कि उनको अनुसन्धानले गहिराइको कमी छ र चिनियाँ अतिक्रमणलाई सम्बोधन गर्न असफल भएको छ । यसको सट्टा, उनको अभियानले नेपाल–भारत सीमा विवादमा धेरै ध्यान केन्द्रित गरेको छ, यसको व्यापकता र विश्वसनीयता माथि प्रश्न खडा गरेको छ ।
भारतसँग नेपालको क्षेत्रीय मुद्दाहरु प्रायः छलफलमा हावी हुन्छन्, तर चीनले खडा गरेका यस्तै चुनौतीहरूमा ध्यान नदिँदा “ग्रेटर नेपाल” जस्ता अभियानहरूको प्रभावकारितालाई कमजोर बनाउँछ ।
विवेकशील साझा नेपालको सांस्कृतिक नक्सा
यसै सन्दर्भमा विवेकशील साझा पार्टीले भर्खरै देशको समृद्ध विविधता र सम्पदालाई उजागर गर्दै नेपालको सांस्कृतिक नक्सा सार्वजनिक गरेको छ । नक्साले नेपालको सांस्कृतिक पहिचान मनाउने उद्देश्य राखे पनि आलोचकहरूले चिनियाँ अतिक्रमणको विषयमा यसको मौनतालाई टिप्पणी गरेका छन् । कतिपयको तर्क छ कि यस्ता पहलहरूले महत्वपूर्ण हुँदाहुँदै पनि भू–राजनीतिक यथार्थहरूलाई पनि सम्बोधन गर्नुपर्छ ताकि राष्ट्रिय सरोकारहरूलाई दबाउनबाट अलग देखिन दिदैनन ।
संकल्प को आवश्यकता
हालैको भूकम्पले चीनसँगको ऐतिहासिक गुनासो र क्षेत्रीय विवादलाई फेरि चर्चामा ल्याएको छ । फणिन्द्र नेपाल जस्ता व्यक्तित्वहरूको अभियान र विवेकशील साझा जस्ता दलहरूको पहलले नेपालको सार्वभौमसत्ता र सांस्कृतिक पहिचानलाई जोड दिने फरक दृष्टिकोण झल्काउँछ । तर, ठोस प्रमाण र व्यावहारिक समाधान बिना यी प्रयासहरूलाई भावनात्मक राष्ट्रवादको रूपमा खारेज हुने खतरा छ ।
नेपालले विगतका अन्याय र अतिक्रमणका जारी चुनौतीहरूलाई बलियो राष्ट्रिय नीति र कूटनीतिक प्रयासहरू मार्फत सम्बोधन गर्न जरुरी छ । भूकम्पको केन्द्रविन्दुले उठाएका प्रश्नहरूले नेपालको भौगोलिक अखण्डता र सार्वभौमसत्ताको रक्षाका लागि यी विवादहरू समाधान गर्नुपर्ने महत्वलाई जोड दिन्छ ।
नेपाल आजको इंग्लिश भर्जनलाई नेपालीमा रुपान्तरण गरिएको समाचार ।