पाकिस्तानले सन् १९६५ र १९७१ मा भारतसँग युद्ध लडेको थियो, त्यो बेला शीतयुद्धको युग थियो
शीतयुद्धमा पाकिस्तान अमेरिकाको नेतृत्वमा रहेको पश्चिमी गठबन्धनको हिस्सा थियो । सन् १९७९ मा शीतयुद्धका क्रममा सोभियत संघले अफगानिस्तानमा आक्रमण गरेको थियो ।
सोभियत संघ अफगानिस्तानमा कम्युनिस्ट सरकार चाहन्थे र इस्लामिक कट्टरपन्थीहरूलाई सत्ताबाट टाढा राख्न चाहन्थे । अर्कोतर्फ, अमेरिकाको अभियान कम्युनिष्ट सरकार भएका देशहरूलाई कमजोर बनाउने थियो ।
अफगानिस्तानमा सोभियत संघलाई हराउन अमेरिकाले पाकिस्तानलाई सहयोग गरेका थिए । त्यसको बदलामा पाकिस्तानले अमेरिकाबाट आर्थिक र सैन्य सहयोग जारी राखेको थियो ।
पाकिस्तानसँग अमेरिकाको निकटता उसको रणनीतिक आवश्यकताका कारण थियो र यो आवश्यकता अनन्त थिएन ।
अफगानिस्तानमा पाकिस्तान र अमेरिकाले बढाएको कट्टरपन्थीहरू उनीहरूका लागि चुनौती बने र यो चुनौती आजसम्म जारी छ । सन् १९६२ मा चीनले भारतमाथि आक्रमण गर्यो । चिनियाँ आक्रमणको करिब तीन वर्षपछि पाकिस्तानले भारतमाथि आक्रमण गर्यो तर त्यसको आकलन गलत साबित भयो ।
पाकिस्तानको मुल्यांकन गलत सावित भयो
त्यसपछि पाकिस्तानलाई लाग्यो कि चीनसँगको युद्धका कारण भारतको मनोबल निकै कम छ, यस्तो अवस्थामा उसलाई हराउन सकिन्छ । तर पाकिस्तानले आफ्नो लक्ष्य हासिल गर्न सकेन । सन् १९६५ को युद्धमा अमेरिकाले पाकिस्तानलाई कुनै सैन्य सहयोग गरेन तर भारतलाई पनि सहयोग गरेन ।
सन् १९७१ को युद्धमा अमेरिकाले पाकिस्तानलाई सहयोग गरेको थियो । अमेरिकी युद्धपोत युएसएस इन्टरप्राइज पनि भियतनामबाट बंगालको खाडीमा पुगेको थियो । अमेरिकाले सोभियत संघलाई आवश्यक परे पाकिस्तानलाई सहयोग गर्न सक्छ भन्ने सन्देश दिन अमेरिकाले यस्तो गरेको बताइएको छ ।
अमेरिकाले प्रत्यक्ष हस्तक्षेपका लागि कुनै आदेश नदिए पनि कूटनीतिक र मनोवैज्ञानिक तहमा पाकिस्तानसँग थियो ।
सन् १९७१ को अगस्ट महिनामा भारतकी तत्कालीन प्रधानमन्त्री इन्दिरा गान्धीले ‘भारत–सोभियत शान्ति, मैत्री र सहयोग सन्धि’ मा हस्ताक्षर गरेकी थिइन् । यस सम्झौता अन्तर्गत सोभियत संघले भारतलाई युद्धको अवस्थामा कूटनीतिक र हतियार दुवै सहयोग गर्ने आश्वासन दिएको थियो ।
सन् १९७१ मा भारत र पाकिस्तानबीच १३ दिने युद्ध भएको थियो । पूर्वी पाकिस्तानमा उत्पन्न मानवीय संकटका कारण यो युद्ध भएको थियो । यो युद्ध पछि मात्र पूर्वी पाकिस्तान बंगलादेश भयो । अर्थात् भारत पाकिस्तानलाई दुई टुक्रामा विभाजन गर्न सफल भयो ।
पाकिस्तान पश्चिमको सहयोगी थियो, तर पनि भारतसँगको हरेक युद्धमा हारेको थियो । भारतको विरुद्धमा पाकिस्तानलाई पश्चिमा राष्ट्रको मात्रै नभई खाडीका इस्लामिक राष्ट्रहरू पनि साथमा थिए । शीतयुद्ध समाप्त भएको करिब नौ वर्षपछि सन् १९९९ मा पाकिस्तानले फेरि कारगिलमा आक्रमण गरेको थियो । उनी धेरै पटक पछि हट्नुपरेको थियो ।
भारत विश्वको चौथो ठूलो अर्थतन्त्र हो
यी तीन युद्धपछि संसार पूर्णरूपमा बदलिएको छ । सोभियत संघ धेरै भागमा विभाजित भयो र अब रूस बाँकी छ । तर विश्व द्विध्रुवीयबाट एक–ध्रुवमा परिवर्तन भयो र अब चीनले अर्को ध्रुवको लागि बलियो दाबी गरिरहेको छ ।
अर्कोतर्फ भारत पनि विश्वको चौथो ठूलो अर्थतन्त्र बनेको छ । बदलिँदो विश्वमा भारतको पनि आफ्नै स्थान छ तर पाकिस्तान अझै पनि आर्थिक मोर्चामा साउदी अरब, चीन र विश्व संस्थाहरूमा निर्भर छ ।
अहिले अमेरिका अफगानिस्तानमा कसको सरकार छ भन्ने कुरामा खासै चिन्तित छैन । यस्तो अवस्थामा पहिले जस्तो पाकिस्तानको आवश्यकता छैन ।
दुई देशबीचको सम्बन्ध अहिले कति गहिरो र पारस्परिक छ, त्यो पनि दुवैले एकअर्काको अर्थतन्त्रमा कति योगदान पुर्याइरहेका छन् भन्ने कुरामा भर पर्छ । विश्वका दुई ठूला अर्थतन्त्र अमेरिका र चीनसँग भारतको द्विपक्षीय व्यापार १०० अर्ब डलरको छ । भारतको महत्वपूर्ण खाडी राष्ट्र यूएईसँगको द्विपक्षीय व्यापार पनि १०० अर्ब डलर नाघेको छ । योसँगै साउदी अरेबियासँग भारतको वार्षिक द्विपक्षीय व्यापार करिब ५० अर्ब डलर पुगेको छ ।
फेब्रुअरी २०२२ मा युक्रेन र रुसबीचको युद्ध सुरु भएपछि भारतको रुससँगको द्विपक्षीय व्यापार पनि ६५ अर्ब डलर नाघेको छ । भारतका तीन ठूला व्यापारिक साझेदार र साउदी अरेबिया भारतका मित्र हुन्, पहिला पाकिस्तानका मित्र थिए ।
बीबीसी हिन्दीबाट