के भारत र पाकिस्तानले परमाणु हतियार प्रयोग गर्न सक्छन् ? यहाँ उनीहरूको सिद्धान्तले के भन्छन्

0 Shares

भारत र पाकिस्तान बीचको पूर्ण विकसित युद्ध दुई आणविक हतियार राष्ट्रहरू बीच पहिलो पटक हुनेछ

पाकिस्तानले शनिबार, मे १० को प्रारम्भिक घण्टामा धेरै भारतीय सैन्य अड्डाहरूमा प्रहार गरेको छ, भारतले तीन पाकिस्तानी आधारहरू विरुद्ध क्षेप्यास्त्र प्रहार गरेको दाबी गरेपछि, उनीहरूको पहिले नै बढेको तनावमा तीव्र वृद्धि चिन्ह लगाउँदै, छिमेकीहरू सबै युद्धलाई नजिकबाट नियालीरहेको छ ।
लामो समयदेखि चलिरहेको शत्रुता, प्रायः कश्मीरको विवादित क्षेत्रमा, भारतको कश्मीरमा २२ अप्रिल पहलगाम आक्रमण पछि नयाँ लडाईमा फस्यो जसले २७ पर्यटक र एक स्थानीय गाइडलाई सशस्त्र समूहको आक्रमणमा मारेको देखियो । भारतले आक्रमणको लागि पाकिस्तानलाई दोष लगायो तर इस्लामाबादले कुनै पनि भूमिकालाई अस्वीकार गर्यो ।
त्यसबेलादेखि, राष्ट्रहरूले कूटनीतिक कदमहरूबाट सुरु भएको टिट–फर–ट्याट चालहरूको श्रृंखलामा संलग्न छन् तर द्रुत रूपमा हवाई सैन्य टकरावमा परिणत भएका छन् ।
दुबै पक्षले गोलाबारी र क्षेप्यास्त्र आक्रमणहरू बढाउँदै र पूर्ण स्तरको लडाईको बाटोमा देखा पर्दा, एउटा अभूतपूर्व वास्तविकताले भारत र पाकिस्तानका १.६ बिलियन जनतालाई मात्र नभई विश्वले हेरेको छः तिनीहरू बीचको सर्वव्यापी युद्ध दुई आणविक सशस्त्र राष्ट्रहरू बीचको पहिलो हुनेछ ।
स्टकहोम इन्टरनेशनल पिस रिसर्च इन्स्टिच्युटका निर्देशक ड्यान स्मिथले अल जजीरालाई भने, “कुनै पक्षले अर्को पक्षमा आणविक हमला गर्नु मूर्खतापूर्ण हुनेछ आणविक हतियारहरू प्रयोग हुने सम्भावना कम छ, तर यसको मतलब यो असम्भव छैन,” स्टकहोम अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति अनुसन्धान संस्थानका निर्देशक ड्यान स्मिथले अल जजीरालाई भने ।
त्यसोभए, हामी यहाँ कसरी आइपुग्यौं ? भारत र पाकिस्तानको आणविक हतियार कस्तो छ ? र कहिले – तिनीहरूका अनुसार – तिनीहरूले परमाणु हतियार प्रयोग गर्न सक्छन ?
अप्रिल २२ देखि तनाव बढेको छ
भारतले लामो समयदेखि पहलगाम हमलाको श्रेय लिने सशस्त्र समूह द रेजिस्टेन्स फ्रन्ट (टीआर) लाई पहिलेदेखि नै हत्याबाट टाढा राख्दै पाकिस्तानमा रहेको सशस्त्र समूह लश्कर–ए–तैयबाको प्रोक्सी भएको आरोप लगाउँदै आएको छ, जसले भारतलाई बारम्बार निशाना बनाएको छ, जसमा २००८ को मुम्बई हमलामा १ सयभन्दा बढी व्यक्तिको मृत्यु भएको थियो ।
नयाँ दिल्लीले पहलगाम हमलाको लागि इस्लामाबादलाई दोष लगाएको छ । पाकिस्तानले कुनै पनि भूमिका अस्वीकार गर्यो ।
भारत पानी बाँडफाँड सम्बन्धी द्विपक्षीय सम्झौताबाट पछि हट्यो, र दुबै पक्षले कूटनीतिक नियोगहरू फिर्ता गरे र एक अर्काका नागरिकहरूलाई निष्कासन गरे । पाकिस्तानले १९७२ सिमला सम्झौता लगायत अन्य द्विपक्षीय सम्झौताहरूबाट बाहिरिने धम्की दियो जसले छिमेकीहरूलाई विवादित कश्मीरमा युद्धविराम रेखामा बाँधेको थियो, जसलाई नियन्त्रण रेखा (एलओसी) भनिन्छ ।
तर मे ७ मा भारतले पाकिस्तान र पाकिस्तान प्रशासित कश्मीरका साइटहरूमा मिसाइल आक्रमणको लहर सुरु गर्यो । यसले “आतंकवादी पूर्वाधार” मा असर गरेको दाबी गरेको छ, तर पाकिस्तानले दुई बालबालिका सहित कम्तीमा ३१ जना सर्वसाधारण मारिएको दाबी गरेको छ ।
मे ८ मा, भारतले पाकिस्तानी हवाई क्षेत्रमा ड्रोनहरू प्रक्षेपण गर्यो, देशका प्रमुख शहरहरूमा पुग्यो । भारतले जवाफी कारबाही गरेको र पाकिस्तानले क्षेप्यास्त्र र ड्रोन प्रहार गरेको दाबी गरेको छ । त्यसपछि, लगातार दुई रातसम्म, भारत र कश्मीरका सहरहरूले विस्फोटहरू रिपोर्ट गरे जुन नयाँ दिल्लीले दाबी गरेको पाकिस्तानी आक्रमणको प्रयास असफल भएको थियो ।
पाकिस्तानले मे ८ र मे ९ मा भारतमा मिसाइल र ड्रोन पठाउन अस्वीकार गर्यो – तर यो मे १० को प्रारम्भिक घण्टामा परिवर्तन भयो, जब पाकिस्तानले पहिलो पटक दाबी गर्यो कि भारतले क्षेप्यास्त्रहरूद्वारा आफ्ना तीनवटा आधारहरूलाई निशाना बनाएको थियो । त्यसको लगत्तै पाकिस्तानले कम्तीमा सातवटा भारतीय आधार शिविरमा आक्रमण गरेको दाबी गरेको थियो । भारतले हालसम्म पाकिस्तानको दाबीलाई कि भारतीय आधार शिविरमा आक्रमण गरेको वा नयाँ दिल्लीले आफ्नो सैन्य प्रतिष्ठानमा मिसाइल प्रहार गरेको इस्लामाबादको आरोपमा प्रतिक्रिया दिएको छैन ।
भारत र पाकिस्तानसँग कतिवटा परमाणु हतियार छन् ?
भारतले पहिलो पटक मे १९७४ मा आणविक परिक्षण गरेको थियो भने सन् १९९८ को मे मा परिक्षण गर्नु भन्दा पहिले उसले आफूलाई आणविक हतियार राष्ट्र घोषणा गर्यो । केही दिनभित्रै पाकिस्तानले छ वटा आणविक परीक्षणको शृंखला सुरु गर्यो र आधिकारिक रूपमा आणविक–सशस्त्र राष्ट्र पनि बन्यो ।
प्रत्येक पक्षले अर्को भन्दा ठूला हतियार र आणविक भण्डारहरू निर्माण गर्न दौडिएको छ, एउटा परियोजना जसले उनीहरूलाई अरबौं डलर खर्च गरेको छ ।
भारतसँग हाल १८० भन्दा बढी आणविक वारहेड रहेको अनुमान गरिएको छ । सेन्टर फर स्ट्राटेजिक एण्ड इन्टरनेशनल स्टडीजको अनुसार, यसले लामो दुरीका मिसाइलहरू र तिनीहरूलाई डेलिभर गर्न सक्ने मोबाइल भूमिमा आधारित मिसाइलहरू विकास गरेको छ, र जहाज र पनडुब्बी मिसाइलहरू निर्माण गर्न रूससँग काम गरिरहेको छ ।
पाकिस्तानको हतियारमा, यस बीच, १७० भन्दा बढी वारहेडहरू छन् । देशले आफ्नो क्षेत्रीय सहयोगी चीनबाट प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेको छ, र यसको भण्डारमा मुख्यतया मोबाइल छोटो र मध्यम दूरीका ब्यालिस्टिक मिसाइलहरू समावेश छन्, जसको दायरा भारत भित्रै हान्न सकिन्छ ।
के छ भारतको आणविक नीति ?
आणविक उर्जामा भारतको चासो सुरुमा यसको पहिलो प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरु को समयमा फैलिएको थियो र विस्तार भएको थियो, जो ऊर्जा उत्पादन को बढावा दिन को लागि यसलाई प्रयोग गर्न उत्सुक थिए । यद्यपि, हालैका दशकहरूमा, देशले क्षेत्रीय विवादमा आफ्ना छिमेकीहरू, चीन र पाकिस्तानलाई रोक्न आफ्नो आणविक शक्ति स्थितिलाई बलियो बनाएको छ ।
नयाँ दिल्लीको पहिलो र एकमात्र परमाणु सिद्धान्त २००३ मा प्रकाशित भएको थियो र औपचारिक रूपमा संशोधन गरिएको छैन । त्यो सिद्धान्तका वास्तुकार, दिवंगत रणनीतिक विश्लेषक के सुब्रह्मण्यम, भारतका वर्तमान विदेशमन्त्री एस जयशंकरका पिता थिए ।
आणविक कमाण्ड प्राधिकरणको राजनीतिक परिषद्को प्रमुखको रूपमा प्रधानमन्त्रीले मात्र आणविक स्ट्राइकलाई अनुमति दिन सक्छन् । भारतको आणविक सिद्धान्त चार सिद्धान्तहरूमा आधारित छः
नो फस्र्ट युज (एनएफयु)ः यो सिद्धान्तको अर्थ भारतले आफ्ना शत्रुहरूमाथि आणविक आक्रमण गर्ने पहिलो हुने छैन । आणविक हमलामा पहिलो पटक प्रहार भएमा मात्रै परमाणु हतियारको बदला लिनेछ । भारतको सिद्धान्तले भारतीय भूमिमा गरिएका आक्रमणहरू वा विदेशी भूमिमा आफ्ना सेनाहरू विरुद्ध आणविक हतियार प्रयोग भएमा त्यसको प्रतिकार गर्न सक्छ । भारतले परमाणु हतियार गैर आणविक राष्ट्रहरू विरुद्ध प्रयोग नगर्ने प्रतिबद्धता पनि व्यक्त गरेको छ ।
विश्वसनीय न्यूनतम डिटेरेन्सः भारतको आणविक आसन डिटेरेन्सको वरिपरि केन्द्रित छ – अर्थात्, यसको आणविक हतियार मुख्यतया अन्य देशहरूलाई देशमा आणविक आक्रमण गर्न निरुत्साहित गर्नको लागि हो । भारतले आफ्नो आणविक हतियारलाई त्यस्ता आक्रमणहरू विरुद्धको बीमा गरेको दाबी गर्दछ । नयाँ दिल्लीले परमाणु अप्रसार सन्धि (एनपीटी) मा हस्ताक्षर नगर्नुको एउटा कारण यो हो, किनकि यसले सबै देशहरूले समान रूपमा निशस्त्रीकरण गर्नु अघि यसलाई कायम राख्छ ।
विशाल प्रतिशोधः भारतले आक्रमणकारीबाट पहिलो प्रहारको प्रतिशोधको हिसाबले यस्तो विनाश र क्षति पुर्याउने गरी शत्रुको सैन्य क्षमतालाई ध्वस्त पार्नेछ । जैविक वा रासायनिक हतियारहरूका लागि अपवादः एनएफयु को अपवादको रूपमा, भारतले कुनै पनि राज्यको विरुद्धमा परमाणु हतियार प्रयोग गर्नेछ जसले देश वा यसको सैन्य बलहरूलाई जैविक वा रासायनिक हतियारहरूको साथ विदेशमा लक्षित गर्दछ, सिद्धान्त अनुसार ।
के छ पाकिस्तानको आणविक नीति ?
रणनीतिक अस्पष्टताः पाकिस्तानले आफ्नो आणविक हतियार प्रयोगको बारेमा आधिकारिक रूपमा व्यापक नीति कथन जारी गरेको छैन, यसलाई द्वन्द्वको कुनै पनि चरणमा सम्भावित रूपमा परमाणु हतियारहरू तैनाथ गर्न लचिलोपन दिन्छ, जसरी यसले विगतमा धम्की दिएको छ । विज्ञहरू व्यापक रूपमा विश्वास गर्छन् कि इस्लामाबादको गैर–पारदर्शिता सुरुदेखि नै रणनीतिक थियो र यसले भारतको आणविक शक्तिलाई मात्र नभई भारतको उच्च परम्परागत सैन्य शक्तिलाई रोक्नको लागि काम गर्न खोजेको थियो ।
चार ट्रिगरहरूः यद्यपि, २००१ मा, लेफ्टिनेन्ट जनरल (रिटायर्ड) खालिद अहमद किदवई, पाकिस्तानको आणविक नीतिमा संलग्न एक प्रमुख रणनीतिकार, र आणविक कमाण्ड एजेन्सीका सल्लाहकारको रूपमा मानिन्छ, चार फराकिलो “रेड लाइनहरू” वा ट्रिगरहरू राखे जसले आणविक हतियार तैनातीमा परिणत गर्न सक्छ । तिनीहरू हुनः
स्थानिय थ्रेसहोल्ड – पाकिस्तानी क्षेत्रको ठूलो भागको कुनै पनि हानिले प्रतिक्रियाको वारेन्टी गर्न सक्छ । भारतसँगको द्वन्द्वको मूल कारण पनि यही हो ।
सैन्य थ्रेसहोल्ड – यसको ठूलो संख्यामा वायु वा स्थल सेनाको विनाश वा निशाना एक ट्रिगर हुन सक्छ ।
आर्थिक थ्रेसहोल्ड – पाकिस्तानको अर्थतन्त्रमा निसन्देह प्रभाव पार्न सक्ने आक्रमणकारीहरूका कार्यहरू ।
राजनीतिक थ्रेसहोल्ड – राजनीतिक अस्थिरता वा ठूलो मात्रामा आन्तरिक असमानता निम्त्याउने कार्यहरू ।
यद्यपि, पाकिस्तानले यी ट्रिगरहरू बन्द गर्नका लागि आफ्नो सशस्त्र सेनाको भूभागको क्षति कति ठूलो हुनु पर्छ भनेर कहिल्यै स्पेल गरेको छैन ।
के भारतको आणविक मुद्रा परिवर्तन भएको छ ?
यद्यपि भारतको आधिकारिक सिद्धान्त उस्तै रहेको छ, भारतीय राजनीतिज्ञहरूले हालैका वर्षहरूमा संकेत गरेका छन् कि पहिलो प्रयोग नगर्ने नीतिको सन्दर्भमा अझ अस्पष्ट मुद्रा काममा हुन सक्छ । २०१६ मा, भारतका तत्कालीन रक्षामन्त्री मनोहर पर्रिकरले प्रश्न गरे कि यदि भारतले एनएफयु मा बन्धन जारी राख्न आवश्यक छ । २०१९ मा, वर्तमान रक्षा मन्त्री राजनाथ सिंहले भने कि भारतले अहिलेसम्म एनएफयु नीतिलाई कडाईका साथ पालन गरेको छ, तर बदलिएको परिस्थितिले त्यसलाई असर गर्न सक्छ ।
“भविष्यमा के हुन्छ त्यो परिस्थितिमा भर पर्छ,” सिंहले भनेका थिए ।
भारतले यो रणनीति अपनाउने कुरालाई समानुपातिकका रूपमा हेर्न सकिन्छ, तर केही विज्ञहरूले रणनीतिक अस्पष्टता दोधारे तरवार भएको टिप्पणी गर्छन् ।
“विपक्षीको रातो रेखाहरूको ज्ञानको कमीले अनजानमा रेखाहरू पार गर्न सक्छ, तर यसले देशलाई आणविक प्रतिक्रियालाई ट्रिगर गर्न सक्ने कार्यहरूमा संलग्न हुनबाट पनि रोक्न सक्छ,” विशेषज्ञ लोरा सालमानले स्टकहोम अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति अनुसन्धान संस्थान (एसआईपीआरआई) को लागि टिप्पणीमा टिप्पणी गरे ।
के पाकिस्तानको आणविक मुद्रा परिवर्तन भएको छ ?
पाकिस्तानले हालैका वर्षहरूमा एउटा सिद्धान्तको हिज्जे नगर्ने अस्पष्ट नीतिबाट थप मुखर “एनएफयु” नीतिमा सरेको छ ।
मे २०२४ मा, आणविक कमाण्ड एजेन्सीका सल्लाहकार किदवाईले एक सेमिनारमा इस्लामाबादको “पहिलो प्रयोग नगर्ने नीति छैन” भनेका थिए । उल्लेखनीय रूपमा, पाकिस्तानले २०११ देखि तथाकथित रणनीतिक आणविक हतियारहरूको श्रृंखला विकास गरेको छ । टीएनडब्लु हरू छोटो दूरीका आणविक हतियारहरू हुन् जसलाई थप निहित स्ट्राइकहरूका लागि डिजाइन गरिएको हो र व्यापक विनाश नगरी विपक्षी सेना विरुद्ध युद्धको मैदानमा प्रयोग गर्नको लागि हो ।
२०१५ मा, तत्कालीन विदेश सचिव एजाज चौधरीले भारतसँग सम्भावित भावी द्वन्द्वमा टीएनडब्लुएस प्रयोग गर्न सकिने कुरा पुष्टि गरे ।
तथापि, वास्तविकतामा, विज्ञहरूले चेतावनी दिएका छन् कि यी वारहेडहरूले पनि ३०० किलो टन सम्म वा हिरोशिमालाई ध्वस्त पार्ने बमको २० गुणासम्म विस्फोटक उत्पादन गर्न सक्छ । त्यस्ता विष्फोटहरू विनाशकारी मात्र हुन सक्दैनन्, तर केही विज्ञहरूले पाकिस्तानको आफ्नै सीमावर्ती जनसंख्यालाई पनि असर पार्न सक्ने बताउँछन् ।
अलजजीराबाट 

प्रतिक्रिया

सम्बन्धित समाचार

Terai Top एउटा समाचारमुखी प्लेटफर्म जस्तो देखिन्छ, जहाँ स्थानीय घटना, सामाजिक विषय, राजनीति, सुरक्षा, अपराध समाचार र दैनिक जीवनसँग जोडिएका अपडेटलाई प्राथमिकता दिइन्छ। यस्तो शैलीका सामग्री पाठकका लागि उपयोगी हुन्छन्, किनकि यहाँ सूचना केवल छिटो मात्र होइन, बुझ्न सजिलो तरिकाले प्रस्तुत गरिन्छ। यही कारणले डिजिटल सेवाहरू, नयाँ अनलाइन प्लेटफर्म र मनोरञ्जनसँग सम्बन्धित विषयमा पनि यस्तै स्पष्टता आवश्यक हुन्छ। अनलाइन मनोरञ्जनको क्षेत्रमा नयाँ क्यासिनो प्लेटफर्महरू लगातार देखा पर्छन्, तर सबै प्रस्ताव समान रूपमा भरपर्दा हुँदैनन्। Brandneue Online Casinos सम्बन्धी जानकारी हेर्दा बोनस, भुक्तानी विकल्प, लाइसेन्स, प्रयोगकर्ता अनुभव र निकासी प्रक्रियाजस्ता पक्षलाई ध्यान दिनुपर्छ refpolk.de. यसले नयाँ देखिने साइट साँच्चै उपयोगी छ कि केवल आकर्षक प्रचारमा सीमित छ भन्ने कुरा छुट्याउन सजिलो बनाउँछ। Terai Top को समाचार शैली र नयाँ अनलाइन क्यासिनोहरूको विषयबीच मुख्य समानता भनेको अद्यावधिक र स्पष्ट जानकारीको आवश्यकता हो। समाचार होस् वा डिजिटल मनोरञ्जन, सही निर्णयका लागि सतही दाबीभन्दा तथ्य, नियम र विश्वसनीयता बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ।