एतिहासिक नेपाल–तिब्बत सम्बन्ध संकटमा

853 Shares

श्रीमननारायण
हिमाल पारीको छिमेकी मुलुक चीन संग नेपालको कुटनीतिक सम्बन्ध स्थापित भएको पुरानो छ । चीन सँग नेपालको कूटनीतिक सम्बन्ध कायम भएको करिव ६ दशक हुन लागेको छ । दुबै देश विचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउने आधार नेपाल–तिब्बत विचको गहिरो एवं प्रगाढ साँस्कृतिक सम्बन्ध अत्यन्तै महत्व राखेको छ । चीनको स्वशासित क्षेत्रको रुपमा रहेको तिब्बत संगको १४०० किलोमिटर लामो सिमा संग जोडिएको छ । सन् १९५०÷१९५१ मा चीन अधिन आउनु अघि सम्म तिब्बत एउटा स्वतन्त्र र गौरवशाली इतिहास बोकेको स्वतन्त्र राष्ट्रको रुपमा थियो ।

नेपाल–चीन सांस्कृतिक सम्बन्धमा धेरै कुराहरु हुने गर्दछ, बौद्ध धर्म संस्कृतिबारे चर्चा अवश्य पनि हुने गर्दछ तर तिब्बतसित नेपालको घनिष्ठ सांस्कृतिक सम्बन्धबारे चर्चा भइरहेको पाइदैनन । यसलाई अर्कोरूपमा विश्लेषण गर्ने हो भने चीनले नेपालसँग सम्बन्धको कुरा गर्दा तिब्बत सँग नेपालको ऐतिहासिक सम्बन्धको कुरा गर्दैन । सीधै चिनियाँ विश्व दृष्टिमा तालमेल गरीकन भृकुटीलाई पनि सोही रूपमा चिनाउन खोज्छ, अर्थात् चीन विगतमा तिब्बत छुट्टै देश थियो भन्ने कुनै सङ्केत गर्न चाहँदैन । चीनले नेपालसँग जसरी व्यवहार गर्न खोजे पनि चीनलाई नेपालले विगतमा तिब्बत सँग कस्तो सम्बन्ध थियो भन्ने कुरा बुझाउन सक्नुपर्दछ । यसले नेपाल–चीन सम्बन्धलाई थप प्रगाढ बनाउन मद्दत पु¥याउने छ ।

फ्रान्सेली इतिहासकार सिल्भा लेवीतो भृकुटीबारे कलम चलाउनु भन्दा पहिले नेपालकी छोरीको विवाह तिब्बती सम्राट्सँग भएको हो भन्ने कुरा नेपालमा शायद कसैलाई ज्ञान पनि थिएन । ईसाको सातौं शताब्दीमा तिब्बतका राजा स्रङ्चङ् गम्पोसँग नेपालकी राजकुमारी भृकुटीको विवाह भएको थियो । विवाह पश्चात् नेपालकी राजकुमारी भृकुटीसँग तिब्बत पुगेका बौद्धमार्गी, कलाकार, धर्मगुरु आदिले तिब्बतमा बौद्ध धर्म प्रवद्र्धन गर्न ठूलो भूमिका निर्वाह गरेका थिए ।

तिब्बत–नेपाल सांस्कृतिक सम्बन्धलाई स्वीकार गर्न नचाहनेहरू त राजकुमारी भृकुटीलाई लिच्छवि राजा अंशुवर्माकी छोरी नमानी अंशुवर्माको मृत्युपश्चात् तिब्बतमा शरण लिन पुगेका उदयदेवकी छोरी साबित गर्न उद्यत देखिन्छन् । नेपालले राजकुमारी भृकुटीलाई राष्ट्रको विभूति मानेर गौरव गर्दै आएको छ त्यसबारे चीनको अनभिज्ञताले हामीलाई यस दिशामा थप प्रेरित भएर अध्ययन– अनुसन्धान गर्न उत्साही गरिरहेको छ । राजकुमारी भृकुटीको तिब्बतसँग सम्बन्ध बौद्ध धर्मको प्रवद्र्धनमा उनको भूमिका र नेपाल–तिब्बत–चीन सम्बन्धको विकासमा उनको योगदानबारे चीनको नयाँ पीढीलाई अवगत गराउनु हाम्रो कर्तव्य हो ।

तिब्बत–नेपाल सांस्कृतिक सम्बन्धलाई स्वीकार गर्न नचाहनेहरू त राजकुमारी भृकुटीलाई लिच्छवि राजा अंशुवर्माकी छोरी नमानी अंशुवर्माको मृत्युपश्चात् तिब्बतमा शरण लिन पुगेका उदयदेवकी छोरी साबित गर्न उद्यत देखिन्छन् । नेपालले राजकुमारी भृकुटीलाई राष्ट्रको विभूति मानेर गौरव गर्दै आएको छ त्यसबारे चीनको अनभिज्ञताले हामीलाई यस दिशामा थप प्रेरित भएर अध्ययन– अनुसन्धान गर्न उत्साही गरिरहेको छ । राजकुमारी भृकुटीको तिब्बतसँग सम्बन्ध बौद्ध धर्मको प्रवद्र्धनमा उनको भूमिका र नेपाल–तिब्बत–चीन सम्बन्धको विकासमा उनको योगदानबारे चीनको नयाँ पीढीलाई अवगत गराउनु हाम्रो कर्तव्य हो ।

हामीले तिब्बतसँग सांस्कृतिक, धार्मिक एवं राजनीतिक नाता बिर्सेका छौं । नेपाल बुद्ध जन्मेको देश हो भनेर दाबी गरेर मात्रै हुँदैन । बौद्ध धर्म, संस्कृतिको विकास एवं विस्तारमा हाम्रो भूमिका कस्तो रह्यो ? बौद्ध धर्म–संस्कृतिको इतिहास बोकेको देश र समाजसित हाम्रो सम्बन्ध एवं व्यवहार कस्तो छ ? यस्ता कुरा पनि महत्वपूर्ण हुन जान्छ । नेपालले ‘एक चीन नीति’ लाई समर्थन गर्दै आएको छ । तर इतिहासका गौरवशाली गाथा एवं सम्बन्धका आधार स्तम्भ तथा धरातललाई कहिल्यै पनि बिर्सन सकिंदैन । तिब्बतसित नेपालको घनिष्ठ बहुआयामिक सम्बन्ध रहिआएको छ ।

सन् १९५०–५१ मा चीनले तिब्बतलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिनुभन्दा अघिसम्म चीनसित नेपालको प्रत्यक्ष सम्बन्ध थिएन । तिब्बत चीनको अधीनमा आएपछि मात्रै नेपालको सिमाना चीनसँग जोडिन पुगेको हो । तिब्बतलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिने क्रममा चीनले नेपालका पनि कतिपय भूभाग आफ्नो नियन्त्रणमा लिएको दाबी नेपालका र कतिपय विदेशी इतिहासकारहरूले दाबी गरेको छ । त्यस अघि अनुल्लङ्घनीय हिमाली शृङ्खला र त्यसदेखि उत्तरको हिमालको किनारसम्म नेपालको सिमाना फैलिएको थियो । हिमालपारिको नेपाली भूभाग टिङ्गरी मैदान त्यस्तो क्षेत्र हो जहाँ नेपालीहरू भेडा च्याङ्ग्रा र चौरी चराउने गर्दथे । तिब्बतको पूरानो नाम भोट हुनु र नेपालका कतिपय जनजातिलाई भोटे अथवा भुटिया भन्ने चलन हाल यताका केही वर्षहरूसम्म रहिरहनुले पनि नेपाल तिब्बत सम्बन्धलाई दर्शाउँछ ।

कुनै बेला तिब्बत उपर नेपालको यति प्रभाव थियो कि तिब्बतमा नेपालकै मुद्रा चलनचल्तीमा थियो । ल्हासाको मुख्य व्यापार नेपाल मार्फत हुने गर्दथ्यो । थुप्रै नेपालीहरूले ल्हासामा आफ्नो व्यापारिक प्रतिष्ठान खडा गरेका थिए । तिब्बतसँग नेपालले राजा पृथ्वीनारायण शाह तथा राणा प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुरको पालामा युद्धसमेत लड्नुपरेको थियो । थापाथली र वेत्रावत्री सन्धि पनि युद्धकै उपज थियो । इतिहासकार बालचन्द्र शर्माले आफ्नो पुस्तक ‘नेपालको ऐतिहासिक रूपरेखा’ मा उल्लेख गरे अनुसार भोट अथवा तिब्बत प्राचीनकाल देखि नै मुद्राको निम्ति नेपालको मुखापेक्षी थियो ।

भोटको बजारमा उपत्यकाका मल्ल राजाहरूकै मुद्राको प्रचलन भएकोले यसले नेपाल उपत्यकामा राणाहरू र नेपाली व्यापारीहरूको पनि लाभ थियो । उपत्यकामा आफ्नो अधिकार भएपछि राजा पृथ्वीनारायण शाहले भोटे बजारमा पनि आफ्नो मुद्रा प्रचलन गर्न खोजेका थिए जसलाई तिब्बतका शासक र जनताले मन पराएन । सम्भवतः पृथ्वीनाराण शाह उपत्यकामा आफूले अधिकार जमाएको कुराको औचित्य भोटद्वारा पनि स्वीकृत गराउन चाहन्थे जुन भोटका लामाहरूलाई मन परेन र युद्ध लड्ने अवस्थासमेत सृजना भयो ।

तिब्बतसित नेपालको राजनीतिक सम्बन्ध रहिआएको कुरा यथार्थ हो । आखिर तिब्बतमा बौद्ध धर्म संस्कृतिको निरन्तर विकास भएमा यसबाट नेपाललाई पनि लाभ हुनेछ । चीनले दलाई लामालाई अलग्गै राखेर तिब्बति बौद्ध धर्मलाई प्रवद्र्धन गर्न खोजिरहेको देखिन्छ । उच्च चिनियाँ नेताले तिब्बती बौद्ध धर्मले समाजवादी दर्शनलाई समेत अङ्गीकार गर्ने बताएका थिए । हुन पनि बहुलताको सट्टा एकरूपतामा विश्वास गर्नेहरूले यस्तो तर्क दिनु अस्वाभाविक होइन । आठौं शताब्दीको उत्तरार्धतिर तिब्बती साम्राज्य उत्कर्षमा पुग्दा तत्कालीन सम्राटले सन् ७७९ मा बैद्ध धर्मलाई राज्यको आधिकारिक धर्मको मान्यता नै दिएका थिए । तत्कालीन सम्राट्को नियन्त्रणमा भिक्षु शान्तरजित बौद्ध धर्म प्रवद्र्धनका लागि सन् ७६३ मा पहिलोपटक तिब्बत पुगेका थिए । भनिन्छ उनकै सहयोगमा तिब्बतमा पहिलो बौद्ध गुम्बा निर्माण गरिएको थियो ।

भारतको गुप्त तथा पाल राजाहरूले पाँचौं शताब्दीमा स्थापना गरेका बौद्ध विश्वविद्यालयको पुस्तकालय तथा ग्रन्थहरू नै तिब्बतमा पनि प्रयोगमा थियो । नालन्दा विश्वविद्यालयबाट ६ सय भन्दा बढी हस्तलिखित तथा साढे ६ सय जति पुस्तक लिएर चिनियाँ विद्वान् स्वान च्वाङ् सातौं शताब्दीमा तिब्बत पुगेका थिए । संस्कृत भाषाका ग्रन्थहरूलाई तिब्बती भाषामा अनुवाद गर्ने काम भारतीय तिब्बती तथा चिनिया हान भिक्षु विद्वान्हरूले गरेका थिए । यसरी भारत, नेपाल र तिब्बतको साझा सहयोग समन्वय एवं सद्भावबाट नै यहाँ बौद्ध धर्म, संस्कृतिको विकास भएको थियो ।

चिनियाँ बुद्ध धर्मावलम्बीहरूका लागि नेपाल गन्तव्य बन्न सक्दछ । यसको निम्ति हामीले आवश्यक पूर्वाधारको तयारी गर्नु आवश्यक छ । नेपाल–तिब्बत र नेपाल– चीन सम्बन्धबारे नागरिकलाई व्यापक जानकारी गराइनु आवश्यक छ । चीनमा विगत साढे सात दशकदेखि कम्युनिस्ट पार्टीको शासन रहेको छ । कम्युनिस्ट शासकहरू एकता होइन, एकरूपतामा विश्वास राख्छन् । नारामा समरूपताको कुरा गरेपनि व्यवहारमा भने एकरूपता नै मन पराउँछन् । एउटै हान जाति र एउटै ताओ धर्मको मान्यतामा विश्वास राख्ने चीनको कम्युनिस्ट सरकार बहुलवाद स्वीकार गर्न सक्दैन ।

नेपालमा लुम्बिनीको विकासको निम्ति उसले देखाएको चासो बौद्ध धर्म र संस्कृतिको विकासभन्दा पनि भारतको ठूलो बजारतिर उसको अर्जुनदृष्टि छ । चीन जस्तो विश्वको उदाउँदो शक्तिशाली राष्ट्र सित सुमधुर सम्बन्ध बनाउनुको विकल्प छैन । हामी मित्र फेर्न सक्छौं तर छिमेकी रोज्न सक्दैनौं । चीनले गरेको आर्थिक प्रगतिबाट हामीले शिक्षा लिनुपर्दछ तर तिब्बतसितको हाम्रो सांस्कृतिक सम्बन्धको पनि चर्चा हुन आवश्यक छ । नेपाल एउटा सार्वभौम सम्पन्न लोकतान्त्रिक देश हो । यहाँ लोकतन्त्र र मानव अधिकारमाथि विश्वास राख्नेहरूको सम्मान हुनु स्वाभाविक हो साथै लोकतन्त्र र न्यायको पक्षमा लागेकाहरू प्रति हाम्रो सद्भाव पनि हुन आवश्यक छ । नेपाल तिब्बत सम्बन्धको सकारात्मक चर्चाले नेपाल–चीन सम्बन्ध पनि बलियो हुनेछ ।

प्रतिक्रिया

सम्बन्धित समाचार

Terai Top एउटा समाचारमुखी प्लेटफर्म जस्तो देखिन्छ, जहाँ स्थानीय घटना, सामाजिक विषय, राजनीति, सुरक्षा, अपराध समाचार र दैनिक जीवनसँग जोडिएका अपडेटलाई प्राथमिकता दिइन्छ। यस्तो शैलीका सामग्री पाठकका लागि उपयोगी हुन्छन्, किनकि यहाँ सूचना केवल छिटो मात्र होइन, बुझ्न सजिलो तरिकाले प्रस्तुत गरिन्छ। यही कारणले डिजिटल सेवाहरू, नयाँ अनलाइन प्लेटफर्म र मनोरञ्जनसँग सम्बन्धित विषयमा पनि यस्तै स्पष्टता आवश्यक हुन्छ। अनलाइन मनोरञ्जनको क्षेत्रमा नयाँ क्यासिनो प्लेटफर्महरू लगातार देखा पर्छन्, तर सबै प्रस्ताव समान रूपमा भरपर्दा हुँदैनन्। Brandneue Online Casinos सम्बन्धी जानकारी हेर्दा बोनस, भुक्तानी विकल्प, लाइसेन्स, प्रयोगकर्ता अनुभव र निकासी प्रक्रियाजस्ता पक्षलाई ध्यान दिनुपर्छ refpolk.de. यसले नयाँ देखिने साइट साँच्चै उपयोगी छ कि केवल आकर्षक प्रचारमा सीमित छ भन्ने कुरा छुट्याउन सजिलो बनाउँछ। Terai Top को समाचार शैली र नयाँ अनलाइन क्यासिनोहरूको विषयबीच मुख्य समानता भनेको अद्यावधिक र स्पष्ट जानकारीको आवश्यकता हो। समाचार होस् वा डिजिटल मनोरञ्जन, सही निर्णयका लागि सतही दाबीभन्दा तथ्य, नियम र विश्वसनीयता बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ।